خداوند [ در آيه قبل ] به واليان دستور داد امانات را به اهلش برگردانند و به عدالت داورى كنند ، سپس در اين آيه به مردم دستور داد آنان را اطاعت كنند و داوريشان را گردن نهند ، آنان جز حاكمان بر حق نيستند چون خدا و رسول او از حاكمان جور بيزارند و امكان ندارد وجوب اطاعت آنان به اطاعت خدا و رسول عطف شود . « 1 » زمخشرى بر همين اساس ، مخاطب « إن تنازعتم - اگر نزاع كرديد » را حاكمان بر حق مىشناسد كه در حين تنازع تنها با رجوع به كتاب خدا و سنت رسول او به نزاع پايان مىدهند . 2 . اولى الامر شامل اميران و عالمان هر دو مىشود ، قرطبى ( م / 671 ق ) ضمن ارائه برخى از احاديث در اين باره مىنويسد : درست‌ترين اقوال در اين زمينه دو قول است ؛ قول اول : مراد از اولى الامر حاكمانند چون آنان صاحب امرند و حاكميت براى آنهاست . قول دوم : مراد دانشمندان دين شناسند چون خداوند فرمان داده تنازع را به كتاب خدا و سنت پيامبرش ارجاع دهند و كسى جز عالمان دين كيفيت ردّ به كتاب خدا و سنت رسول او را نمىشناسد . « 2 » قرطبى قول دوم ( كه مىگويد اولى الامر تنها عالمانند ) را اختيار مالك بن انس مىداند ، « 3 » ابن كثير ( م / 774 ق ) نيز اولى الامر را شامل حاكمان و عالمان هر دو مىداند . « 4 » 3 . اين قول دايره وسيع‌ترى را درباره اولى الامر مىشناسد و آنان را شامل حاكمان ، سلاطين ، قاضيان و هركس كه ولايت شرعيه دارد ، مىداند . « 5 » 4 . اولى الامر اصحاب اجماعند ، با آنكه اين قول در ميان اهل سنت تا پيش از فخر رازى مطرح بود ، « 6 » ليكن رازى ( م / 606 ق ) به آن توجه ويژه كرد و آن را

--> ( 1 ) . كشاف : ج 1 ، ص 524 و نيز ر . ك : فى ظلال القرآن ، ج 2 ، ص 290 - 292 . ( 2 ) . الجامع لاحكام القرآن ( تفسير قرطبى ) ، ج 5 ، ص 260 ( 3 ) . همان ، ج 5 ، ص 259 ( 4 ) . تفسير القرآن العظيم ( تفسير ابن كثير ) ، ج 1 ، ص 518 ( 5 ) . ر . ك : فتح القدير ، ج 1 ، ص 481 ؛ روح المعانى ، ج 4 ، ص 96 . ( 6 ) . به طور نمونه ر . ك : التبيان ، ج 3 ، ص 237 شيخ طوسى ( م / 460 ق ) مىنويسد : « برخى به استناد به اين آيه اجماع را حجت مىدانند . . . » و نيز ر . ك : مجمع البيان ، ج 3 ، ص 101 .